ارائه شده در همایش ملی توسعه پایدار گیاهان دارویی ، 5 تا 7 مرداد ،مشهد مقدس 1384.

چکیده:

     درحال حاضر هنوز گياهاني که کشت می شوند و یا بصورت وحشي جمع‌آوري ميگردند در شرايط كاملاً خارج از كنترل ميباشند  .(Lange 2004)دستورالعمل جديد درمورد جمع‌آوري گياهان به عنوان مواد اوليه توسط كشورهاي اتحاديه اروپا اخيراً به اجرا گذاشته شده است. دستورالعمل‌هاي اتحاديه اروپا به شماره178/2002/EC  وNTA Vol 2B Ed.July 2003  قابلیت ردیابی مواد اوليه گياهي را براي استفاده در مواد غذائي و داروئي تنظيم كرده‌است و دستورالعمل WHO به عنوان GACP (روش كشت و جمع‌آوري مطلوب گياهان) روشهاي بهره‌برداري و جمع‌آوري گياهان را تعريف كرده است (WHO 2003). درهردو راهبرد، قابلیت ردیابی و روش جمع‌آوري گياهان، بايد به طور واضح براي تمامي زنجيره توليد گياهان دارويي تا داروهاي گياهي،از ابتدا تا انتهاي محصول نهايي، انجام پذيرد.
     عمده دستورالعملهاي جديد عبارتند از:شناسائي قطعي بوتانيكي گياهان دارويي،انتخاب رقمهاي مناسب براي استفاده در محصولات نهائي،كاهش خطرات ناشي از تقلب،بهبود تکرار پذیری اثرات باليني گياهان داروئي،محافظت از محيط زيست .
 
مقدمه

     روند رو به رشد استفاده از داروهاي گياهي در جوامع مختلف و به تبع آن مصرف فزآینده مواد اوليه گياهي در اين فرآورده‌ها توسط واحد‌ها و كارخانجات و نيز صنايع آرايشي و بهداشتي، ضرورت كنترل دقيق توليد و مصرف مواد اوليه گياهي را بیش از پیش نمايان ميسازد.
     عدم دقت و كنترل دقيق در چرخه كشت گياهان دارويي و يا جمع‌آوري گياهان بومي از مراتع و نيز توليد فرآورده‌هاي دارويي بعضاً عوارض زيان‌آوري را ايجاد نموده كه علاوه بر زيان اقتصادي، موجب تخريب نگرش و ديدگاه استفاده از داروهاي گياهي در ميان جوامع گرديده است. اين مهم كشورهاي اتحاديه اروپا را بر آن داشت تا با اعمال دستورالعملهاي ویژه درخصوص كشت و جمع‌آوري گياهان بعنوان مواد اوليه، نسبت به كنترل دقيق آنها مطابق با استاندارد‌هایي خاص اقدام نمايند.
     راهبردهاي عملي جهت اصلاح كيفيت و سلامت مواد اوليه گياهي توسط دستورالعملهاي شماره 178/2002/EC و NTA vol 2B Ed.July 2003 اتحاديه اروپا همچنين دستورالعمل WHO به عنوان روش مطلوب كشت و جمع‌آوري گياهان (٭GACP) تنظيم و به اجرا گذاشته شده است. دستورالعملهاي اتحاديه اروپا در زمينه قابليت رديابي مواد اوليه گياهي مورد استفاده در موادغذايي ودارويي و دستورالعمل WHO در زمينه روشهاي مطلوب بهره برداري گياهان وحشي است كه تمامي زنجیره توليد گياهان دارويي تا داروهاي گياهي را از ابتدا تا انتهاي محصول نهايي شامل مي‌شود.
     عمده موارد مطروحه در اين دستورالعملها شامل شناسايي دقيق گياهشناسي وجلوگیری ازتقلب ، انتخاب و بهره‌گيري ازارقام مناسب در محصولات نهايي و محافظت از محيط زيست میباشد.

شناسايي دقيق گياهشناسي وجلوگیری ازتقلب:

     گونه‌هاي مختلف يك جنس درگياهان حتي با دارا بودن مرفولوژی یکسان در بسياري از موارد داراي خواص و اثرات فارماكولوژيكي متفاوتي ميباشند. عدم تطابق بين گونه ذكر شده در برچسب بسته‌بندي با محصول موجود در آن خصوصاً در مراودات تجاري بين‌المللي يكي از مواردي است كه ضرورت شناسايي دقيق گياهشناسي را نمايان ميسازد.مثال بارز اين مورد اختلاط گونه‌هاي مختلف ریشه شيرين‌بيان خصوصاً‌ گونه روسي آن(G.uralensis) در بسته‌هاي دارای برچسب G.glabra ميباشد.
     در موارد ديگر اختلاط برخي گونه‌هاي سمي با گونه‌هاي غير سمي است كه در نتيجه عدم دقت در شناسايي گياهشناسي حاصل شده و منجر به بروز عوارض ناخواسته وخطرات احتمالي ميگردد. همانند گونه مفيد دم اسب (E.arvense) با گونه سمي (E.palustre).
     در موارد ديگري نيز عدم دقت در شناسايي گياهان عمدي و به دلايل اقتصادي و سياسي صورت مي‌گيرد. بعنوان مثال اختلاط ريشه گونه آنگولايي گياه Harpagophytum با گونه ناميبايي آن مي‌باشد كه بعلت قیمت پايين گونه آنگولایی اين اختلاط صورت گرفته و با توجه به تفاوت اثرات باليني هريك، اعتبار اثرات باليني گونه اصلي (گونه ناميبايي) را نيز زير سئوال خواهد بود. لذا اعمال كنترل كيفي و شناسايي دقیق و قطعي گياهان و در نتيجه تطابق دقيق محصول موجود در بسته‌بندي با برچسب آن يكي از نکات قابل توجه دردستورالعملهای اتحادیه اروپا وWHO  است .

انتخاب و بهره‌گيري از ارقام مناسب در محصولات نهايي:

     توجه در انتخاب ارقام مناسب جهت مصارف دارويي با خصوصیات فيتوشيميایی مشخص از جمله دیگر راهكارهاي اصلاح كيفيت و سلامت مواد اوليه گیاهی است. ارقام و يا مونه‌هاي مختلف يك گونه عمدتاً داراي تركيبات اصلي یکساني ميباشند ليكن تفاوت عمده در منشاء آنهاست كه موجب مي‌گردد يك مونه نسبت به مونه ديگر در ميزان يك تركيب مشخص متفاوت باشد. بعنوان مثال بيش از هفت مونه ازگیاه آويشن باغي وجود دارد كه همگي داراي تركيبات اصلي مشخص مي‌باشد وليكن مونه‌اي که در اسپانيا كشت ميگردد  داراي سینئول بالا و رقمي كه در فرانسه كشت ميگردد داراي ژرانيول بالا ميباشد. همچنين انتخاب رقم مناسب گياه بابونه با درصد بالاي كامازولن و كشت آن در خاك قليايي از نوع كارستيك موجب برقراري تعادل بين عملكرد بالاي گياه،  مقاومت آن در برابر بيماريها و آفات و نيز تركيبات مطلوب شيميايي گرديده است.
     نتیجه آنکه دقت دراستفاده از ارقام مناسب به لحاظ دارا بودن تركيبات خواص فيتوشيميايي مشخص و نيز بازدهي مطلوب محصول موجب ثبات و بهبود اثرات فارماكولوژيكي محصول نهايي خواهد شد.

محافظت از محيط زيست:

     روش مناسب كشت و بهره‌برداري از منابع طبيعي يكي ديگر از موارد مهم در دستورالعمل٭GACP است كه در آن به بهره برداري صحيح و مطلوب گياهان وحشي بسيار تاكيد شده است. بعنوان مثال بهره‌برداري غيراصولي بیش از حد ريشه گیاه شيرين بيان در تركمنستان توسط برخي شركتهاي بين‌المللي بوسيله ادوات مكانيزه باعث بروز صدمات جدي به محيط زيست و نيز جلوگيري از تكثير طبيعي و در نتيجه كاهش شديد تراكم گياه در زيستگاه طبیعی خود شده است. همچنين رعايت اصول به زراعی و عدم استفاده از سموم شيميايي در مزارع گياهان دارويي راهكاري مناسب جهت حفاظت از محيط زيست و تلاشی جهت توليد محصول ارگانيك است.

نتيجه

     آگاهي شركتهاي توليد كننده از نتايج عملي اين مقررات بي‌شك باعث كاهش خطرات مسموميتهاي ناخواسته و بهبود كيفيت داروهاي گياهي و در نتيجه بهبود اثرات فارماكولوژيكي و باليني آنها خواهد شد.

منابع

Awang, D. V. C. (1996). Siberian ginseng toxicity may be case of mistaken identity. Can.Med.Assoc.J. 155: (9) 1237
Hiermann, A. (2003). Equisetum. In: Blaschek, W., Ebel, S., Hackenthal, E., Holzgrabe, U., Keller, K., and Reichling, J.: HagerROM 2003 V. 4.1. Hagers Handbuch der Drogen und Arzneistoffe. Heidelberg: Springer Electronic Media.
Lange, D. (2004). Medicinal and Aromatic Plants: Trade, Production, and Management of Botanical Resources. In: Cracker, L. E., Simon, J. E., Jatisatienr, A., and Lewinsohn, E.: XXVI International Horticultural Congress: The Future for Medicinal and Aromatic Plants. Toronto, Canada: ISHS Acta Horticulturae, 177-197.
Schmidt, M., Eich, J., Kreimeyer, J., and Betti, G. (1998). Anbau der Teufelskralle. Ein Projekt in Namibia zur Sicherung der pharmazeutischen Qualität. Dtsch.Apoth.Ztg. 138: (47) 4540-4549.
Good Agricultural and Collection Practice٭